“ความเป็นไทยในสายตาใคร: จากชุดสไบถึงดอกบัว”
โดยอาจารย์ ดร.สุรเชษฐ์ คูหาเลิศ
อาจารย์ประจำวิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ช่วงที่ผ่านมา เราได้เห็นกระแสการถ่ายภาพของคนรุ่นใหม่ จาก “ชุดสไบกับกางเกงยีนส์” ที่ผสมผสานความเป็นไทยกับความร่วมสมัย มาสู่ “ดอกบัว” ที่กลายเป็นพร็อพยอดนิยมในการถ่ายภาพ ปรากฏการณ์เหล่านี้ อาจไม่ได้เป็นเพียงเทรนด์แฟชั่นหรือการถ่ายภาพ แต่กำลังสะท้อนการตีความ “ความเป็นไทย” ในรูปแบบใหม่ของคนรุ่นปัจจุบัน
• ช่วงที่ผ่านมา เราเห็นเทรนด์ “สไบกับยีนส์” และล่าสุด “ดอกบัว” อาจารย์มองปรากฏการณ์นี้อย่างไร?
ในมุมมองของผู้เขียน พบว่าปรากฏการณ์นี้สะท้อน “วิธีคิดของคนรุ่นใหม่” โดยเฉพาะกลุ่ม Gen Z ที่มองวัฒนธรรมอย่างยืดหยุ่น ภายใต้พลวัตระหว่าง “ความดั้งเดิม” กับ “ความสมัยใหม่” ซึ่งนำไปสู่การตีความและประกอบสร้างความหมายใหม่ พร้อมทั้งสืบทอด “คุณค่า” และต่อยอดสู่ “มูลค่า” ในมิติของเศรษฐกิจสร้างสรรค์
“สไบกับกางเกงยีนส์” สะท้อนการผสานอัตลักษณ์ “ความเป็นไทย” เข้ากับ “ความเป็นสากล” ผ่านรูปแบบการแต่งกายอย่างมีนัยสำคัญ ไม่ใช่เพียงการเลือกสวมใส่เสื้อผ้าเท่านั้น แต่เป็นการต่อรองตัวตนของคนรุ่นใหม่ผ่านสื่อและวัฒนธรรมร่วมสมัย ปรากฏการณ์นี้ได้รับแรงขับเคลื่อนจากศิลปินชื่อดังอย่าง กระแต อาร์สยาม ผ่านบทเพลง Bangkok City ซึ่งนำ “สไบ” มาจับคู่กับ “กางเกงยีนส์” พร้อมสร้างกระแสชาเลนจ์ในสื่อสังคมออนไลน์ จนแพร่หลายและกลายเป็นเทรนด์อย่างรวดเร็วในหมู่คนรุ่นใหม่
ส่วน “ดอกบัว” ซึ่งเดิมเป็นสัญลักษณ์แห่งความบริสุทธิ์และศรัทธาของชาวพุทธ ได้ถูกตีความใหม่ในวัฒนธรรมการถ่ายภาพของกลุ่ม Gen Z จนกลายเป็นสื่อในการแสดงตัวตน อีกทั้งยังมีบทบาทในการสร้างมูลค่าให้กับผู้คนหลากหลายกลุ่ม พร้อมทั้งผลิตความหมายใหม่ให้กับวัฒนธรรมร่วมสมัย สะท้อนภาพของความทันสมัย ความโดดเด่นและความ “เริ่ด” ในแบบฉบับของคนรุ่นใหม่ ขณะเดียวกัน กระแสดังกล่าวยังถูกหยิบยืมและต่อยอดโดยกลุ่ม Gen Y และกลุ่มอื่น ๆ ก่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนทาง “วัฒนธรรมข้ามรุ่น” อย่างน่าสนใจ
กระแสดอกบัวมาแรงอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะหลังจากที่การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) เปิดตัวแคมเปญ “Feel All The Feelings” เชิญชวนผู้คนไปสัมผัสความสงบและความงดงามของทะเลบัวแดง จังหวัดอุดรธานี ซึ่งมี ลิซ่า ลลิษา มโนบาล แบรนด์แอมบาสเดอร์ของ Amazing Thailand ปรากฏในภาพ ส่งผลให้ภาพลักษณ์ของดอกบัวถูกต่อยอดทั้งในมิติของการท่องเที่ยวอย่างมีพลัง
ดังนั้น ปรากฏการณ์นี้จึงสะท้อนให้เห็นว่า “ความเป็นไทย” ในสายตาของคนรุ่นใหม่ เป็นพื้นที่ของการเลือกสรร ตีความและประกอบสร้างใหม่อย่างต่อเนื่อง
• ความเป็นไทยในปัจจุบัน ยังจำเป็นต้องยึดรูปแบบเดิมหรือไม่
ในมุมมองของผู้เขียน เห็นว่าไม่จำเป็นต้องยึดติดกับรูปแบบเดิมเสมอไป เนื่องจากวัฒนธรรมไม่ได้หยุดนิ่งตายตัว วัฒนธรรมมีการเปลี่ยนแปลงและปรับตัวอยู่เสมอ เมื่อโลกมีความเปลี่ยนแปลง สมาชิกของสังคมย่อมต้องปรับตัวหรือประยุกต์บางสิ่งบางอย่าง เพื่อให้สามารถดำรงอยู่ได้อย่างเหมาะสม
ในแง่นี้ “ความเป็นไทย” เป็นสิ่งที่สามารถนิยามและสร้างสรรค์ใหม่ได้อย่างต่อเนื่อง โดยการเปลี่ยนแปลงควรตั้งอยู่บนการตระหนักรู้ใน “รากเหง้า” หรือ “แก่นแท้” ของตนเองในฐานะ “ไทย–ไท” ทั้งในมิติของความหมาย ความเชื่อและอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่สั่งสมและส่งต่อกันมา นอกจากนี้ยังต้องรู้เท่าทันกระแสของ “เทศ” เพื่อให้การปรับตัวไม่ใช่การหลงลืม หากแต่เป็นการสืบทอดอย่างมีความหมายที่สามารถเชื่อมโยงอดีตกับปัจจุบัน และต่อยอดสู่ไปอนาคตได้
แนวคิด “คติชนสร้างสรรค์” ของ ศิราพร ณ ถลาง ช่วยอธิบายปรากฏการณ์ดังกล่าวได้อย่างชัดเจน โดยมองว่าวัฒนธรรมเป็นทรัพยากรที่มีชีวิต สามารถนำมาปรับประยุกต์ สร้างรูปแบบใหม่ ตีความเนื้อหาใหม่ และกำหนดวัตถุประสงค์ใหม่ให้สอดคล้องกับบริบททางสังคมที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ
• การตีความวัฒนธรรมใหม่ ๆ เป็นการพัฒนา หรือทำให้ความหมายเดิมหายไป
ในมุมมองของผู้เขียน ในฐานะนักคติชนวิทยาที่สนใจประเด็นทางวัฒนธรรมร่วมสมัย เห็นว่าการตีความวัฒนธรรมใหม่ ๆ คือ การให้ความหมายที่เชื่อมโยงมิติของกาลเทศะ ระหว่างอดีตกับปัจจุบันและเปิดพื้นที่ให้ความหมายเดิมถูกมองด้วยคุณค่าใหม่ในบริบทที่เปลี่ยนแปลง
ประเด็นนี้ สามารถพิจารณาได้สองด้าน กล่าวคือ ประการแรก การตีความวัฒนธรรมอาจถือเป็น “การพัฒนา” ที่ช่วยต่อยอดจากสิ่งเดิมไปสู่สิ่งใหม่อย่างสร้างสรรค์ ทำให้วัฒนธรรมยังคงมีชีวิตและสามารถดำรงอยู่ได้ในบริบทร่วมสมัย รวมถึงการรับอิทธิพลจากวัฒนธรรมต่างประเทศที่เข้ามาผสมผสาน จนก่อให้เกิดรูปแบบใหม่ที่สะท้อนอัตลักษณ์แบบร่วมสมัยได้อย่างหลากหลาย ในอีกด้านหนึ่ง การตีความดังกล่าวอาจนำไปสู่ภาวะที่ “ความหมายเดิมเลือนหาย” หากขาดความเข้าใจในรากเหง้าของวัฒนธรรม และปล่อยให้วัฒนธรรมกระแสหรือปัจจัยภายนอกเข้ามามีอิทธิพลเหนือความหมายดั้งเดิม จนอาจทำให้สาระสำคัญหรือคุณค่าทางวัฒนธรรมถูกลดทอนลงไป
ในลักษณะนี้ การตีความจึงเป็นพื้นที่ของการต่อรองระหว่างความหมายเดิมกับความหมายใหม่ ซึ่งไม่จำเป็นต้องเลือกเพียงด้านใดด้านหนึ่ง หากแต่อยู่ที่การประคับประคองให้ทั้งสองดำรงอยู่ร่วมกันได้อย่างสมดุล สอดคล้องกับสำนวนที่ว่า “บ่ละของเก่า บ่เมาของใหม่” อันหมายถึงการไม่ละทิ้งสิ่งเดิมที่มีคุณค่าและไม่หลงใหลสิ่งใหม่จนเกินพอดี
• ใครมีสิทธิ์นิยามว่าอะไรคือ “เหมาะสม” หรือ “ไม่เหมาะสม”
ในมุมมองของผู้เขียน เห็นว่า ทุกคน ไม่ว่าจะเป็นเพศหรือวัยใด ล้วนมีสิทธิ์ในการนิยามว่า อะไรคือ “ความเหมาะสม” หรือ “ความไม่เหมาะสม” เนื่องจากสมาชิกแต่ละคนต่างมีความรู้และประสบการณ์เฉพาะตัว อันส่งผลให้ความหมายของสิ่งเหล่านี้ไม่ได้หยุดนิ่งหรือมีลักษณะตายตัว
อย่างไรก็ตาม การนิยามดังกล่าวควรตั้งอยู่บนการพิจารณาอย่างสหวิทยาการ รอบด้าน พร้อมทั้งเปิดรับความหลากหลายของมุมมองและตระหนักถึงความแตกต่างของพื้นฐานทางวัฒนธรรมของแต่ละกลุ่ม ดังคำกล่าวของครูบาอาจารย์ทางคติชนวิทยาที่ว่า “เข้าใจในความคล้ายคลึง ซาบซึ้งในความแตกต่าง” สะท้อนถึงการเปิดใจและเข้าใจคนอื่น พร้อมอยู่ร่วมกันอย่างเหมาะสมในสังคมพหุวัฒนธรรม
ในขณะเดียวกัน “ความเหมาะสม” ยังเกี่ยวข้องกับอำนาจในการสร้างความหมาย ทั้งจากสังคมส่วนใหญ่ สื่อ หรือกลุ่มบุคคลที่มีอิทธิพล โดยสามารถส่งผลต่อการยอมรับและการตีความในวงกว้างได้
• ความเป็นไทยเป็นเพียงภาพที่หยุดนิ่ง หรือเป็นกระบวนการที่ถูกสร้างและเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ
ดังที่กล่าวไปในคำตอบของคำถามเกี่ยวกับความเป็นไทยในปัจจุบัน ยังจำเป็นต้องยึดรูปแบบเดิมหรือไม่แล้ว และในคำถามอื่น ๆ
• การนำสไบมาจับคู่กับยีนส์ อาจไม่ใช่การทำลายวัฒนธรรม แต่คือการต่อรองความหมายใหม่หรือไม่
ในมุมมองของผู้เขียน การนำสไบมาจับคู่กับกางเกงยีนส์ไม่ใช่การทำลายวัฒนธรรม แต่เป็นการปรับรูปแบบการแต่งกายตามขนบธรรมเนียมดั้งเดิมให้ทันสมัยและเข้าถึงง่ายขึ้น แม้การใส่อย่างไม่เหมาะสมอาจสร้างภาพจำที่คลาดเคลื่อน แต่ในอีกมุมหนึ่ง การผสมผสานนี้สะท้อนการต่อรองความหมายใหม่ของคนรุ่นใหม่และสร้างเทรนด์ร่วมสมัย ทำให้ทั้งคนไทยและนักท่องเที่ยวต่างชาติเกิดความสนใจแต่งสไบถ่ายภาพตามสถานที่สำคัญ เช่น วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร (วัดแจ้ง) วัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร (วัดโพธิ์) รวมถึงย่านเมืองเก่าที่สำคัญในกรุงเทพมหานคร เช่น ถนนท่าเตียน ถนนทรงวาด และย่านเมืองเก่าในต่างจังหวัด ปรากฏการณ์ดังกล่าวสะท้อนความเป็นไทย ศิลปะไทย อัตลักษณ์ส่วนบุคคล ตลอดจนความคิดสร้างสรรค์และพลังของอำนาจละมุน (soft power) ที่ต่อยอดมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม นำไปสู่การสร้างรายได้และส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมอย่างมีคุณค่า
• ดอกบัวในมือของคนรุ่นใหม่ อาจไม่ได้หมายถึงอดีตเพียงอย่างเดียว แต่คือการสร้างตัวตนในปัจจุบันหรือไม่ อย่างไร
ในมุมมองของผู้เขียน ดอกบัว เป็น “สัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม” ใช้ในการสร้างตัวตนของคนรุ่นใหม่ในยุคปัจจุบันผ่านชุดความคิดดั้งเดิม ซึ่งคนรุ่นใหม่ยังคงรับรู้ว่า ดอกบัวยังคงมีความหมาย ความสำคัญและคุณค่าในวิถีชีวิตของคนไทยหลายมิติ ทั้งในทางพระพุทธศาสนา ดอกบัวปรากฏในพุทธประวัติ เช่น ขณะประสูติ เจ้าชายสิทธัตถะทรงก้าว 7 ก้าว และมีดอกบัวผุดรองรับพระบาท รวมถึงการเปรียบเทียบสัตว์โลกดั่งดอกบัวสี่เหล่า ได้แก่ ดอกบัวที่โผล่พ้นน้ำ ดอกบัวปริ่มน้ำ ดอกบัวใต้น้ำและดอกบัวที่จมน้ำอยู่ใต้โคลนตม อันสะท้อนถึงการการตื่นรู้ทางจิตวิญญาณ ในทางวัฒนธรรมและประเพณี ดอกบัวถือเป็นดอกไม้มงคลที่ใช้ในพิธีกรรมต่าง ๆ รวมถึงการบูชาพระรัตนตรัยและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ และในอาหารและขนมไทย ดอกบัวยังเป็นวัตถุดิบสำคัญในการประกอบอาหาร รวมทั้งใช้เป็นของตกแต่งเพื่อเพิ่มความงดงามของจานอาหารและขนม สะท้อนบทบาทของดอกบัวในหลากหลายแง่มุมของวิถีชีวิตไทย
อย่างไรก็ตาม สำหรับคนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะกลุ่ม Gen Z แม้ยังคงรับรู้ถึงความหมาย ความสำคัญและคุณค่าของดอกบัวดังที่กล่าวมา แต่ในบริบทใหม่ ดอกบัวถูกตีความใหม่เป็นสัญลักษณ์ของการสร้างตัวตน การสื่อสารความคิด ความเชื่อและรสนิยม โดยเฉพาะแนวคิดการเปรียบเทียบสัตว์โลกดั่งดอกบัวสี่เหล่า ภาพการเกิดจากโคลนตมแล้วค่อย ๆ เติบโตจนพ้นน้ำอย่างงดงาม ซึ่งเชื่อมโยงกับช่วงวัยของตนเองที่ต้องเผชิญความไม่แน่นอน การเติบโตและการพัฒนาตน จนสามารถก้าวข้ามข้อจำกัดและสร้างตัวตนในแบบที่ต้องการได้
ปรากฏการณ์ดังกล่าวกลายเป็นเทรนด์ยอดนิยมในการถ่ายภาพ ผ่านทั้งบุคคลผู้มีชื่อเสียง อินฟลูเอนเซอร์และคนทั่วไป โดยมีการผสมผสานระหว่างความจริงแท้ ความงามเชิงสุนทรียะ และแฟชั่นร่วมสมัย ผ่านสไตล์ส่วนบุคคลที่สะท้อนเอกลักษณ์เฉพาะตน
• คนรุ่นใหม่ควรมีบทบาทอย่างไรในการรักษาและพัฒนาความเป็นไทย
ในมุมมองของผู้เขียน คนรุ่นใหม่ควรทำหน้าที่เป็นทั้ง ผู้รู้ ผู้รักษาและผู้สร้างสรรค์ โดยเป็นผู้รู้ที่เรียนรู้อย่างถูกต้อง เข้าใจที่มา ความหมายและบริบทของวัฒนธรรมความเป็นไทย เช่น การศึกษาการนุ่งสไบหรือความหมายของดอกบัวก่อนนำไปใช้ เพื่อไม่ให้เกิดการตีความที่คลาดเคลื่อน เป็นผู้รักษาที่ธำรงอัตลักษณ์และคุณค่าทางวัฒนธรรมให้คงอยู่ ผ่านการแต่งกายและการปฏิบัติตนอย่างเหมาะสมในโอกาสต่าง ๆ รวมถึงการรักษามารยาทไทยในชีวิตประจำวัน และเป็นผู้สร้างสรรค์ที่สามารถต่อยอดวัฒนธรรมเดิมในบริบทใหม่อย่างเหมาะสม เช่น การผสมผสานสไบกับกางเกงยีนส์ หรือการสร้างคอนเทนต์ผ่านสื่อดิจิทัลให้เข้าถึงคนรุ่นใหม่ได้ง่ายและน่าสนใจ
บทบาทดังกล่าว ควบคู่ไปกับการเรียนรู้และส่งต่อมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมอย่างถูกต้อง พร้อมทั้งตีความและปรับใช้ในรูปแบบใหม่ให้สอดคล้องกับสังคมร่วมสมัยโดยไม่ละทิ้งรากเหง้า อีกทั้ง ยังต้องเป็นผู้สื่อสารวัฒนธรรมผ่านสื่อสร้างสรรค์ เพื่อขยายความเป็นไทยสู่ระดับสากล มีภูมิคุ้มกันทางความคิด สามารถรับมือกับการเปลี่ยนแปลงได้อย่างสมดุล และมีบทบาทในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจวัฒนธรรม เชื่อมโยงวัฒนธรรมกับนวัตกรรม ตลอดจนร่วมสร้างความหมายใหม่ของความเป็นไทยให้ “ไทยเท่” อย่างมีคุณค่าและมีชีวิตในสังคมปัจจุบัน
• บทเรียนจากกระแสสไบและดอกบัว คืออะไรที่เราควรคิดต่อ
ในมุมมองของผู้เขียน กระแสสไบกับกางเกงยีนส์และดอกบัว สะท้อนให้เห็นว่า สังคมควรเปิดรับการสร้างสรรค์วัฒนธรรมใหม่ตามแนวทางของคนรุ่นใหม่ ซึ่งมีลักษณะของการทดลอง ปรับประยุกต์และเลือกสรรอย่างอิสระ ไม่ต่างจากวิถีวัฒนธรรมดั้งเดิมที่ล้วนเคยผ่านกระบวนการปรับตัวตามกาลเวลา สิ่งใดที่ไม่สอดคล้องกับบริบทหรือไม่ก่อให้เกิดคุณค่าก็ย่อมค่อย ๆ ลดบทบาทลงไปโดยธรรมชาติ
ขณะเดียวกัน การรักษา “แก่น” ของวัฒนธรรมควบคู่กับการสร้างความหมายใหม่และการต่อรองอัตลักษณ์ ทำให้สไบและกางเกงยีนส์ในฐานะเครื่องแต่งกายและดอกบัวในฐานะสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่เคยจำกัดอยู่ในประเพณีพิธีกรรม กลับมามีชีวิตในบริบทร่วมสมัย เปิดพื้นที่ให้คนรุ่นใหม่สามารถมีส่วนร่วมในการตีความ นิยามและสื่อสารตัวตนผ่านวัฒนธรรม
ดังนั้น สิ่งที่ควรคิดต่อ คือ การเปิดใจยอมรับความแปลกใหม่ที่เกิดจากการสร้างสรรค์ของคนรุ่นใหม่ โดยไม่เร่งตัดสินหรือประเมินคุณค่าในเชิงลบ เพราะท้ายที่สุดแล้ว “สังคม” เองจะทำหน้าที่เป็นกลไกคัดเลือก ว่าสิ่งใดควรดำรงอยู่ต่อไป หรือค่อย ๆ เลือนหายไปตามกระแสเวลา นอกจากนี้ ยังควรพิจารณาควบคู่ในมิติของความเหมาะสมและความเคารพต่อบริบททางวัฒนธรรม เพื่อให้การสร้างสรรค์ไม่เป็นเพียงกระแสชั่วคราว แต่สามารถต่อยอดไปสู่คุณค่าทางสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อมได้อย่างสมดุล
• กระแสเหล่านี้สะท้อนอะไรเกี่ยวกับคนรุ่นใหม่ในปัจจุบัน?
ในมุมมองของผู้เขียน กระแสดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า คนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะ Gen Z มีวิธีคิดที่ยืดหยุ่น มองวัฒนธรรมเป็นพื้นที่แห่งการสร้างสรรค์ และสามารถต่อรองความเป็นตัวตนผ่านสื่อ เทรนด์ และสัญลักษณ์ร่วมสมัย อันแสดงถึงความสนใจทั้งในการรักษาแก่นแท้ทางวัฒนธรรมและการสร้างคุณค่าใหม่ไปพร้อมกัน
สำหรับกรณีของ “ดอกบัว” หากพิจารณาในมิติความยั่งยืนในสังคมร่วมสมัย สามารถอธิบายได้ 3 มิติ ประการแรก มิติทางสังคมและวัฒนธรรม กลุ่ม Gen Z ในฐานะสมาชิกของสังคมมีบทบาทสำคัญในฐานะ “ผู้สร้างสรรค์วัฒนธรรม” ที่ก่อให้เกิดคุณค่าและความหมายใหม่ต่อชุมชนและสังคม ประการที่สอง มิติทางเศรษฐกิจ กระแสดังกล่าวมีส่วนกระตุ้นการสร้างรายได้ให้แก่ผู้ประกอบการ โดยเฉพาะผู้ปลูกบัวและพ่อค้าแม่ค้า แม้ในขณะเดียวกันจำเป็นต้องพิจารณาประเด็นด้านคุณภาพและราคาที่อาจปรับตัวสูงขึ้นตามความนิยม ในภาคการท่องเที่ยว ดอกบัวสามารถพัฒนาเป็นกิจกรรมสร้างสรรค์ เช่น เรียนรู้การทำนาบัว หรือใช้เป็นสัญลักษณ์ในผลิตภัณฑ์และบริการเพื่อสร้างประสบการณ์เชิงวัฒนธรรม ประการสุดท้าย มิติด้านสิ่งแวดล้อม การปรากฏของภาพดอกบัวที่ถูกทิ้งหลังการใช้งานในสื่อออนไลน์ สะท้อนรูปแบบการบริโภคแบบใช้ครั้งเดียวแล้วทิ้ง ซึ่งก่อให้เกิดภาระต่อระบบจัดการขยะ การใช้ทรัพยากรเกินความจำเป็นและความเสี่ยงต่อผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมในระยะยาว จึงควรส่งเสริมความตระหนักในการจัดการหลังการใช้งาน เช่น การนำดอกบัวไปจัดแจกัน ประกอบอาหาร หรือแปรรูปในรูปแบบอื่น นอกจากนี้ ยังสามารถส่งเสริมแนวคิดการใช้ “ดอกไม้มงคลทางเลือก” เพื่อกระจายการใช้ทรัพยากรและลดแรงกดดันต่อดอกบัวเพียงชนิดเดียว เช่น ดอกดาวเรือง ดอกมะลิ หรือดอกไม้ท้องถิ่นอื่น ๆ ที่มีความหมายเชิงสัญลักษณ์เกี่ยวกับความเป็นวัฒนธรรมไทย ซึ่งจะช่วยสร้างความหลากหลายทางวัฒนธรรม และยังเอื้อต่อความยั่งยืนทั้งในมิติเศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อมในระยะยาว
ท้ายที่สุด วัฒนธรรมยังคงดำรงอยู่ในฐานะสิ่งมีชีวิต ผ่านกระบวนการสร้างสรรค์ การปรับประยุกต์ และการสืบทอดของคนรุ่นใหม่ ที่ไม่เพียงส่งต่อรูปแบบเดิม หากยังร่วมกันสร้างความหมายใหม่ให้สอดคล้องกับบริบทร่วมสมัย พร้อมทั้งเปิดพื้นที่ให้ผู้คนหลากหลายกลุ่มสามารถเข้ามามีส่วนร่วมในการตีความอย่างต่อเนื่อง
