Skip to content

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์ลำปาง

คุณยายวรนาฏ มากกว่าความหลอน คือ อำนาจที่ซ่อนอยู่ในครอบครัว

คุณยายวรนาฏ มากกว่าความหลอน คือ อำนาจที่ซ่อนอยู่ในครอบครัว

Home คุณยายวรนาฏ มากกว่าความหลอน คือ อำนาจที่ซ่อนอยู่ในครอบครัว

คุณยายวรนาฏ: มากกว่าความหลอน คือ อำนาจที่ซ่อนอยู่ในครอบครัว

โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ปรินดา ตาสี
อาจารย์ประจำคณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์ลำปาง

 

    “คุณยายวรนาฏ” อาจเป็นที่จดจำในฐานะเรื่องราวความหลอนและตัวละครที่สร้างความหวาดกลัวให้แก่ผู้ชม หากมองให้ลึกไปกว่าความน่ากลัว เรื่องราวดังกล่าวยังสะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์เชิงอำนาจภายในครอบครัว การสืบทอดความเชื่อระหว่างคนต่างรุ่น และเส้นแบ่งระหว่างความเคารพกับความหวาดกลัวที่อาจเกิดขึ้นในความสัมพันธ์ของคนในครอบครัว

“มากกว่าความหลอน คือ อำนาจที่ซ่อนอยู่ในครอบครัว”

      ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ปรินดา ตาสี อาจารย์ประจำคณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์ลำปาง วิเคราะห์ตัวละคร “คุณยายวรนาฏ” ในมุมมองทางสังคมสงเคราะห์ ชี้ให้เห็นว่าเบื้องหลังภาพลักษณ์ของหญิงสูงวัยผู้ลึกลับและน่าเกรงขาม ยังมีประเด็นที่น่าขบคิดเกี่ยวกับอำนาจในครอบครัว ความสัมพันธ์ระหว่างคนต่างวัย และความหมายของการเคารพผู้ใหญ่ในสังคมไทย

      “เดินตามผู้ใหญ่ หมาไม่กัด” “ผู้ใหญ่อาบน้ำร้อนมาก่อน” “เป็นเด็กเป็นเล็ก อย่าเถียงผู้ใหญ่” ถ้อยคำเหล่านี้คนไทยจำนวนไม่น้อยคุ้นเคยตั้งแต่วัยเด็ก และบางครั้งก็ทำให้เราเลือกที่จะเงียบ แม้ในเรื่องที่เกี่ยวกับชีวิตของเราเอง

      เมื่อกล่าวถึง “คุณยายวรนาฏ” หลายคนอาจนึกถึงหญิงสูงวัยผู้ลึกลับ น่าเกรงขาม และมีอำนาจบางอย่างที่ทำให้ผู้คนหวาดกลัว แต่หากมองผ่านมุมมองของนักสังคมสงเคราะห์ สิ่งที่น่าสนใจอาจไม่ใช่ความงามอันเป็นอมตะหรือความน่ากลัวของตัวละคร หากเป็นคำถามว่า เหตุใดผู้สูงอายุคนหนึ่งจึงมีอิทธิพลต่อความคิด ความรู้สึก และการตัดสินใจของสมาชิกในครอบครัวได้ แม้สมาชิกเหล่านั้นจะเติบโตเป็นผู้ใหญ่และมีชีวิตของตนเองแล้วก็ตาม

      บทความนี้ไม่ได้ต้องการบอกว่าผู้สูงอายุน่ากลัว แต่ชวนพิจารณาว่า อำนาจในครอบครัวเกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้อย่างไร ความเคารพกับความกลัวต่างกันตรงไหน และเราจะส่งเสริมความสัมพันธ์ที่เคารพศักดิ์ศรีและเสียงของสมาชิกทุกวัยได้อย่างไร

 

อำนาจในครอบครัว: สิ่งที่มองไม่เห็นแต่รับรู้และสัมผัสได้
        ประเด็นเรื่องอำนาจในครอบครัว ผศ.ดร.ปรินดา วิเคราะห์ว่า อำนาจในครอบครัวไม่ได้หมายถึงการออกคำสั่งเท่านั้น แต่รวมถึงความสามารถในการกำหนดกฎเกณฑ์ ความคาดหวัง และการตัดสินใจของสมาชิกคนอื่น ในบางครอบครัว ผู้สูงอายุยังคงเป็นศูนย์กลางของการตัดสินใจเรื่องสำคัญ ทั้งการเรียน การเลือกอาชีพ การแต่งงาน หรือการใช้ทรัพย์สิน แม้จะไม่ได้เป็นผู้หารายได้หลักแล้วก็ตาม สะท้อนว่าอำนาจไม่ได้ขึ้นอยู่กับเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่ผูกพันกับบรรทัดฐานทางวัฒนธรรมและความหมายที่สมาชิกครอบครัวมอบให้ ดังนั้น การมีอำนาจไม่ใช่ปัญหาในตัวเอง ผู้สูงอายุจำนวนมากใช้ประสบการณ์ของตนประคับประคองครอบครัว ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่ว่า อำนาจนั้นถูกใช้อย่างไร และสมาชิกคนอื่นยังมีพื้นที่ในการแสดงความคิดเห็นหรือปฏิเสธได้มากน้อยเพียงใด
 
เมื่อความเคารพกลายเป็นความกลัว
        ผศ.ดร.ปรินดา เผยว่า ความเคารพที่สร้างสรรค์เกิดจากการยอมรับคุณค่า ประสบการณ์ และศักดิ์ศรีของอีกฝ่าย ส่วนความกลัวเกิดจากความกังวลต่อผลที่จะตามมาหากไม่ทำตาม เช่น การถูกตำหนิ การถูกทำให้รู้สึกผิด หรือการถูกมองว่าอกตัญญู ซึ่งความเคารพเปิดโอกาสให้เห็นต่างได้แต่ความกลัวทำให้สมาชิกเลือกที่จะเงียบ ตัวอย่างเช่น บุตรหลานคนหนึ่งอยากเลือกอาชีพตามความสนใจ แต่ผู้ใหญ่ต้องการให้ทำงานที่มั่นคงกว่า หากทั้งสองฝ่ายอธิบายเหตุผลและรับฟังกันได้ นั่นคือการเคารพซึ่งกันและกัน แต่หากบุตรหลานไม่กล้าพูด เพราะกลัวถูกมองว่าอกตัญญูหรือไม่ว่านอนสอนง่าย ความสัมพันธ์นั้นกำลังใช้อำนาจผ่านความคาดหวังทางศีลธรรม ดังนั้น ความกตัญญูและความเป็นอิสระไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งตรงข้ามกัน เราสามารถรัก ดูแล และเคารพผู้สูงอายุ พร้อมกับมีสิทธิกำหนดชีวิตของตนเองได้
 
ความเชื่อที่ส่งต่อข้ามรุ่น: มรดกหรือพันธนาการ
        ผศ.ดร.ปรินดา ยังชี้ให้เห็นว่า ครอบครัวไม่ได้ถ่ายทอดเพียงทรัพย์สินหรือประเพณี แต่ยังถ่ายทอดวิธีคิดและรูปแบบความสัมพันธ์จากรุ่นสู่รุ่น ผู้ใหญ่ที่เติบโตในบ้าน ซึ่งเด็กไม่มีสิทธิแสดงความคิดเห็น อาจคุ้นเคยกับการตัดสินใจแทนบุตรหลานโดยเชื่อว่านั่นคือความรัก ขณะที่ลูกหลานที่ถูกสอนให้เชื่อฟังเสมอ อาจรู้สึกผิดทุกครั้งที่ตัดสินใจต่างจากครอบครัว แม้เป็นเรื่องชีวิตของตนเองโดยตรง ในขณะเดียวกัน ความเอื้ออาทร การช่วยเหลือเกื้อกูล และการดูแลสมาชิกที่เปราะบาง ก็เป็นมรดกที่ทำให้ครอบครัวเข้มแข็ง คำถามจึงไม่ใช่ว่าควรรักษาหรือละทิ้งความเชื่อของคนรุ่นก่อน แต่คือ ความเชื่อใดช่วยให้สมาชิกเติบโต และความเชื่อใดกำลังจำกัดชีวิตของพวกเขา
การมองครอบครัวควรมองทั้งระบบ
        ในมุมมองทางสังคมสงเคราะห์ ผศ.ดร.ปรินดา อธิบายเพิ่มเติมว่า การทำความเข้าใจอำนาจในครอบครัวจำเป็นต้องมองให้ลึกกว่าพฤติกรรมของสมาชิกคนใดคนหนึ่ง เพราะความสัมพันธ์ภายในครอบครัวเชื่อมโยงกับประสบการณ์ชีวิต โครงสร้างทางสังคม และบริบททางวัฒนธรรม ในทางทฤษฎีระบบครอบครัว (Family Systems Theory) ชวนให้มองครอบครัวเป็นระบบที่สมาชิกแต่ละคนมีอิทธิพลต่อกัน หากผู้สูงอายุเป็นศูนย์กลางการตัดสินใจ เราจึงไม่ควรรีบสรุปว่าใครเป็นผู้ควบคุมหรือใครเป็นผู้ถูกกระทำ แต่ต้องเข้าใจว่าอำนาจนั้นเกิดจากอะไร และสมาชิกแต่ละคนรับรู้ความสัมพันธ์นี้อย่างไร นอกจากนั้นแนวคิดบุคคลในสิ่งแวดล้อม (Person-in-Environment) ยังช่วยให้เห็นว่า ค่านิยมเรื่องความอาวุโส ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ บทบาททางเพศ และระบบสวัสดิการ ล้วนส่งผลต่ออำนาจต่อรองในบ้าน การทำงานกับครอบครัวจึงไม่ใช่การเปลี่ยนพฤติกรรมของใครคนหนึ่ง แต่ต้องมองเงื่อนไขที่อยู่รอบตัวครอบครัวด้วย
 
จากบ้านที่ต้องเชื่อฟัง สู่บ้านที่ทุกคนมีเสียง
        สำหรับแนวทางสร้างความสัมพันธ์ที่ดี ผศ.ดร.ปรินดา เสนอว่า ความแตกต่างทางความคิดเป็นเรื่องปกติของคนต่างวัย สิ่งสำคัญคือครอบครัวจัดการความแตกต่างนั้นโดยไม่ใช้ความกลัวหรือการลดทอนคุณค่าของกันได้หรือไม่ และอาจเริ่มได้จากการเปลี่ยนวิธีพูด
        แทนที่จะพูดว่า “ผู้ใหญ่บอกแล้วต้องทำตาม”
        ลองพูดว่า “เรามาลองฟังเหตุผลของกันและกัน”
        แทนที่จะพูดว่า “ทำแบบนี้ไม่รักครอบครัวหรือ”
         ลองพูดว่า “แม่/ยายกังวลเรื่องนี้ และอยากเข้าใจเหตุผลของลูก/หลาน”
        แทนที่จะพูดว่า “ยังเป็นเด็กเป็นเล็กไม่ต้องรู้หรอก”
        ลองพูดว่า “ถ้าเรื่องนี้หรือเรื่ื่องนี้อาจเกี่ยวกับหนู เมื่อหนูได้รู้ หนูคิดว่าอย่างไร”
        สมาชิกทุกคนควรได้ร่วมตัดสินใจในเรื่องที่ส่งผลต่อชีวิตของตนเอง และผู้สูงอายุเองก็ควรได้รับการเคารพในสิทธิ ความต้องการ และความเป็นอิสระเช่นกัน และนักวิชาชีพที่ทำงานกับครอบครัวสามารถช่วยส่งเสริมการสื่อสารระหว่างวัย การกำหนดขอบเขตความสัมพันธ์ และการตัดสินใจร่วมกัน
 
ความเคารพไม่ควรต้องแลกด้วยความเงียบ
        ผศ.ดร.ปรินดา กล่าวทิ้งท้ายว่า หากมองคุณยายวรนาฏให้ไกลกว่าความหลอนและความน่ากลัว ตัวละครนี้อาจเป็นกระจกที่ชวนให้เราทบทวนความสัมพันธ์เชิงอำนาจในครอบครัวว่า ความเคารพที่เราคุ้นเคยนั้นเกิดจากความรัก ความไว้วางใจ หรือความกลัว เพราะในความเป็นจริง ผู้สูงอายุไม่ได้มีบทบาทเพียงผู้รับการดูแล แต่ยังอาจเป็นผู้มีอิทธิพลต่อความคิด ความเชื่อ และการตัดสินใจของสมาชิกในครอบครัว อย่างไรก็ตาม ประเด็นสำคัญไม่ใช่ว่าใครควรมีอำนาจมากกว่ากัน แต่อยู่ที่อำนาจนั้นถูกใช้อย่างไร เปิดโอกาสให้สมาชิกทุกวัยมีส่วนร่วมในการตัดสินใจและแสดงความคิดเห็นมากน้อยเพียงใด โดยไม่ลดทอนคุณค่าและศักดิ์ศรีของกันและกัน เพราะ

“ครอบครัวที่เข้มแข็งไม่ใช่ครอบครัวที่ทุกคนต้องเชื่อฟังคนคนเดียว แต่เป็นครอบครัวที่ทุกคนมีเสียง
มีส่วนร่วมในการตัดสินใจ และยังเคารพรักกันได้แม้จะคิดต่างกัน”

เอกสารอ้างอิง
Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.


แชร์บทความนี้
Copy